PGS.TS Nguyễn Đăng Tính, Phó Giám đốc, Giảng viên cao cấp, Chuyên gia Phân hiệu Trường Đại học Thủy lợi, cho rằng quản trị tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là chiến lược phát triển quốc gia. Từ góc nhìn của một nhà khoa học gắn bó với thực tiễn Nam Bộ, Thầy nhấn mạnh: “Đã đến lúc tư duy mỗi ngành một phần phải chuyển thành cùng chung một dòng.”
Bài viết dưới đây ghi lại chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Đăng Tính về cách nhìn mới trong quản trị nguồn nước – nơi tri thức, trách nhiệm và sự hợp tác được coi là dòng chảy bền vững cho tương lai.
Tư duy “chung một dòng”
Quản lý tài nguyên nước từ lâu vẫn được ví như một bản nhạc nhiều giai điệu, mỗi ngành, mỗi địa phương có một phần giai điệu riêng, nhưng thiếu một nhạc trưởng thống nhất, bản nhạc ấy khó thành hòa âm. Ngành nông nghiệp cần nước cho tưới tiêu, ngành năng lượng cần cho thủy điện, đô thị cần cho sinh hoạt, và môi trường lại cần dòng chảy duy trì hệ sinh thái. Ai cũng đúng trên góc nhìn của mình, nhưng toàn cục lại thiếu sự điều hòa.
Điển hình như ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô người dân mong giữ nước để cứu hạn, còn vùng thượng nguồn lại cần xả để phát điện, trong khi hạ lưu lại chịu ảnh hưởng xâm nhập mặn. Nếu không có cơ chế phối hợp chung, mỗi địa phương hành động riêng lẻ sẽ khiến dòng chảy có lợi ích trở nên mâu thuẫn. Thực tế, nước không chảy theo ranh giới hành chính. Một con sông có thể đi qua nhiều tỉnh, nhiều quốc gia, nên cách quản trị cũng cần vượt qua lối tư duy địa phương hóa nguồn nước. Đã đến lúc tư duy mỗi ngành một phần phải chuyển thành cùng chung một dòng. Chỉ khi ấy, những quyết định về phát triển và bảo vệ mới đi cùng hướng.
Cần kết nối liên thông
Muốn điều hành nguồn nước hiệu quả, phải có thông tin chính xác và kịp thời. Nhưng hiện nay, dữ liệu về dòng chảy, chất lượng nước, khai thác nước ngầm, vận hành hồ chứa… vẫn còn rời rạc. Ở nhiều nơi, việc quan trắc, dự báo hay chia sẻ thông tin vẫn còn thủ công, thiếu liên thông.
Chẳng hạn, khi mưa lớn bất thường xảy ra ở miền Trung, nhiều địa phương vẫn phải chờ báo cáo từ trạm thủy văn cách xa hàng chục ki-lô-mét. Hoặc khi xâm nhập mặn lan sâu vào vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ hay Cửu Long, thông tin truyền đến người dân thường chậm hơn thực tế, khiến việc lấy nước phục vụ sản xuất bị động. Nếu ví quản trị nước là cơ thể sống, thì dữ liệu chính là mạch máu của nó. Một hệ thống thông tin mạnh, kết nối thời gian thực giữa các ngành, các vùng sẽ giúp nhận diện sớm nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn hay ô nhiễm, từ đó ra quyết định nhanh và chính xác hơn. Ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và mô hình dự báo hiện đại không chỉ là xu hướng, mà đã trở thành nhu cầu tất yếu để nước được quản trị bằng tri thức, chứ không chỉ bằng kinh nghiệm.
Hạch toán và bảo toàn
Một nghịch lý lớn trong quản trị nước là tài nguyên quý giá nhất lại thường được sử dụng rẻ nhất. Người dân, doanh nghiệp và cả chính quyền đôi khi coi nước là tài nguyên sẵn có, cứ dùng rồi tính sau. Trong khi đó, chi phí để khai thác, xử lý, bảo vệ và phục hồi nguồn nước là vô cùng lớn, và nếu tính đủ, chắc chắn không thể rẻ.
Ở nhiều vùng nông thôn, nước giếng khoan được khai thác tự do, không đo đếm, không kiểm soát, khiến mực nước ngầm hạ thấp nhanh. Ở đô thị, lượng nước thải xả ra sông hồ hầu như không được tái xử lý. Trong khi đó, để có một hệ thống cấp nước an toàn, một trạm xử lý nước thải hiện đại cần đầu tư hàng trăm tỷ đồng.
Quản trị nước hiện đại không chỉ là kiểm soát khai thác, mà còn phải tính đúng, tính đủ giá trị của từng mét khối nước. Khi giá trị kinh tế và môi trường được nhìn nhận rõ ràng, xã hội mới có động lực tiết kiệm, tái sử dụng và đầu tư cho bảo vệ nguồn nước. Một cơ chế tài chính minh bạch – coi nước là tài sản phải được hạch toán và bảo toàn – sẽ là bước đi quan trọng để chuyển từ quản lý sang quản trị.
Tin cậy và sẻ chia
Từ thượng nguồn sông Hồng đến hạ lưu Mekong, dòng nước luôn mang trong mình dấu ấn của sự chia sẻ. Không có sự phối hợp, nước có thể trở thành nguyên nhân của xung đột; nhưng nếu biết điều hòa, nước lại là chất keo gắn kết phát triển.
Thực tế cho thấy, một hồ chứa xả nước ở Tây Nguyên có thể giúp giảm hạn ở miền Trung, nhưng cũng có thể gây thiếu nước ở hạ du nếu vận hành không hài hòa. Hay tại lưu vực Mekong, việc tích nước của các hồ thủy điện thượng nguồn trong mùa lũ khiến đồng bằng sông Cửu Long mất đi lượng phù sa và dòng chảy cần thiết để đẩy mặn, gây hệ lụy đến sinh kế hàng triệu người dân. Chỉ khi có cơ chế tin cậy, chia sẻ dữ liệu và cùng hưởng lợi, dòng sông mới có thể được quản trị công bằng và bền vững. Nước, xét cho cùng, là tài sản chung, và không ai có thể an toàn khi dòng nước của người khác đang bị tổn thương.
Hãy nghe sông nói
Công trình, luật pháp hay công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng sẽ không đủ nếu thiếu con người có năng lực và tầm nhìn. Quản trị tài nguyên nước đòi hỏi đội ngũ vừa hiểu kỹ thuật, vừa am tường kinh tế, xã hội và môi trường. Đây là điều còn thiếu ở nhiều địa phương, nơi quản lý nước vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, thiếu tiếp cận liên ngành.
Chẳng hạn, một dự án thủy lợi nếu chỉ chú trọng đến hiệu quả tưới tiêu mà không tính đến tác động môi trường sẽ dễ dẫn đến ô nhiễm hoặc cạn kiệt nguồn nước ngầm. Ngược lại, nếu nhà quản lý hiểu sâu về chuỗi giá trị nước-từ khai thác, sử dụng đến xử lý và tái tạo-thì mỗi công trình sẽ vừa phục vụ dân sinh, vừa bảo tồn hệ sinh thái. Song song đó, ý thức cộng đồng cũng là một “hồ chứa vô hình” giữ cho dòng nước được trong lành. Khi người dân biết tiết kiệm, không xả thải bừa bãi; khi doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch; khi trường học giáo dục trẻ em về giá trị của từng giọt nước thì công tác quản trị mới có nền tảng vững chắc. Nước không chỉ chảy trong sông, mà còn chảy trong nhận thức của mỗi người.
Nước là tấm gương phản chiếu biến đổi khí hậu rõ nhất. Mưa nắng cực đoan, lũ lụt bất thường, xâm nhập mặn sâu hơn, tất cả đều là lời cảnh báo rằng cách chúng ta điều hành nguồn nước cần thay đổi.
Mùa khô năm 2016 và 2020 ở đồng bằng sông Cửu Long là minh chứng rõ: nước mặn lấn sâu hàng trăm ki-lô-mét, hàng chục nghìn héc-ta lúa và cây ăn trái bị thiệt hại, hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt. Nếu có dự báo sớm, có công trình trữ nước và hệ thống cảnh báo mặn kịp thời, hậu quả sẽ giảm đi đáng kể. Quản trị nước hiện đại cần chủ động dựa trên dự báo dài hạn, kết hợp quy hoạch không gian, sử dụng đất và sinh kế của người dân. Cần trả lại cho tự nhiên những “vùng đệm” của nó như hồ chứa, đồng trũng, rừng ngập mặn để thiên nhiên cùng tham gia điều tiết. Ở đó, con người không chỉ kiểm soát, mà còn biết thích nghi.
Nước dạy con người một điều giản dị: nếu biết chảy đúng hướng, mọi vật sẽ trở nên hài hòa. Quản trị tài nguyên nước cũng vậy, không chỉ là kiểm soát, mà là làm cho dòng chảy của lợi ích, trách nhiệm và tri thức được lưu thông. Để gỡ những nút thắt hiện nay, cần một tầm nhìn thống nhất, một cơ chế điều phối đủ mạnh, một hệ thống dữ liệu minh bạch, và trên hết, một tinh thần hợp tác giữa các ngành, vùng và thế hệ. Khi con người biết lắng nghe tiếng nói của dòng sông, hiểu rằng nước không chỉ là tài nguyên mà còn là sinh thể của sự sống, thì việc quản trị nước sẽ không còn là gánh nặng, mà là cơ hội để phát triển bền vững hơn cho hôm nay, và cho cả mai sau.
